Folket på kysten av Sunnmøre og landet elles var ved førre hundreårsskiftet fiskarbønder, som dei hadde vore i fleire hundre år. Det som havet kunne gi av mat og inntekt var svært viktig, og med sin nærleik til desse ressursane var då også øyane ein attraktiv buplass. Gardsbruka her vart ilagt høgare landskyld (skatt) enn bruka lenger inne i landet nettopp fordi tilgangen på fisk var så høgt verdsett. Folket gjorde seg nytte av alle fiskeslag som var å få ute på fiskemarka, men torsk og sild har stått i ei særstilling.

Torskefisket
Torsken er den fisken som gjennom tidene har kasta mest av seg for folk på sunnmørskysten, med silda på ein god andreplass. Snøret var den mest brukte fiskereiskapen i eldre tider, men også garn kom tidleg i bruk. Alt på slutten av 1600-talet var garn i bruk i torskefisket, og er det framleis. Men garn var dyrt å kjøpe, så dei fleste spann tråd av hamp og knytte torskegarna sjølv. Seinare vart det ferdig fabrikktråd å få kjøpt, og frå omkring 1900 kom bomullsgarna i bruk. Men mange batt framleis garna sjølve langt ut på 1900-talet.

Kor viktig ein økonomisk faktor fiskeria utanfor Nordøyane var, fortel tilstrøyminga av folk og båtlag frå fjordbygdene mykje om. Særleg var det torskefisket som kunne gi gode inntekter når det slo til, og andre halvdel av 1800-talet var velsigna med godt torskeinnsig dei fleste åra fram til 1890. Det seier sitt om betydninga av dette fisket at på Flemsgardane kunne det ligge 2 – 3 framande båtlag i kvart hus, attåt deira eige båtlag.

Vinterfisket etter torsk var relativt kort og hektisk, og det gjaldt å drage så mykje fisk som mogleg medan det stod på. Karane rakk dermed ofte ikkje å verke fisken før neste utror, og såleis vart det gjerne kvinnfolka sin jobb å stelle fisken – sløye, flekkje og salte. Ofte var det «gamlekaren» eller dei større gutane som salta fisken og rogna. Dersom det var eit tranbrenneri i nærleiken, måtte levra fraktast dit kvar dag. Etter at fisket var slutt og det var god «terre» (tørke) utpå vårparten, vart den salta fisken vaska og lagt ut på berga eller steinmòlen for å tørkast til klippfisk. Dette fall gjerne saman med vårvinna på garden, og alle måtte vere med i arbeidet – karar, kvinner og born.

Etter kvart vart det meir vanleg å selje fisken fersk til fiskekjøparar. Næraste fiskehandlarane for «våre» båtlag heldt til i Ullahammaren; elles kjøpte dei fisk på Dryna, i Ålesund og andre stader. Handelsmennene kjøpte òg levra og rogna. Men heimetilverking av særleg torsken til klippfisk heldt seg langt utover 1900-talet på våre kantar. Det kasta meir av seg enn å selje fisken fersk.

Torskefisket i februar-mars ute på Landméen, 8 – 10 kvartmil frå land, var det viktigaste sesongfisket. Det varierte sjølvsagt mykje år om anna med innsig av fisk og om vergudane var på lag. Elles var også det jamne fisket etter «stasjonær» fisk som småtorsk, hyse, sei og flyndre på fiskemarka utanfor øyane – grynna, søylene, bakkane, råsene og skallane – av stor betydning. Storeggfisket har òg vore ei viktig kjelde til matauk og innkome heilt sidan Tomas Longva våga seg dit ut rundt 1630.

Sildefisket
Etter torsken er det silda som gjennom tidene har hatt størst betydning og verdi for øyfolket. Ho er ikkje god å få på snøre, så garn og not er dei reiskapa som er blitt brukt for å hente opp «havets sølv». Men sjølv om torskeinnsiget til kysten har vore ujamt og ikkje til å lite på, har silda vore endå meir ustadig. Somme år har ho kome i store mengder heilt inn i fjøresteinane og fylt opp fjordane, medan andre år har vore heilt svart.

Godt vaksne folk hugsar enno dei Klondyke-aktige sildeåra på 1950-talet då silda kom i svære mengder inn til kysten og fiskarane fylte opp båtane tett utfor land. Frå berga utanfor Eiane på Flem kunne ein sjå fiskeflåten i aktivitet. Når det var mørkt om kvelden glitra det frå tusenvis av lys; det såg ut som ein storby der ute på sjøen. Det vart faktisk organisert tur frå indre delar av øya med bussen til Peder Longva (Støls-Peder) ut og opp på toppen av Århammaren ved Gulagarden/Skarléet så folk kunne få med seg dette flotte synet.

Men etter nokre år med eventyrlege fangstar og gode fortenester, var det nærmast bråstopp i 1958 – silda tok andre vegar og kom til våre kystar berre i mindre mengder.

Sild har vore fiska til alle tider på våre kantar – først som matauk og seinare, etter at dei lærte å salte og sidan ise henne, også som handelsvare. Som nemnt har både not og garn vore nytta til sildefiske. Nota vart brukt nært land, og fleire fiskarar var saman om denne brukta. Både på Rogne og Longva var det notbruk. Men her på øya låg nok tilhøva ikkje så godt til rette for notfiske, så etter 1860 har det ikkje vore sildenot her.

Fram til rundt hundreårsskiftet gjekk sildefisket føre seg nært land. Ofte gjekk silda inn i fjordane og var då lett å få tak i. Der vart det også brukt drivgarn. Men utom land sette dei garna om kvelden og gjekk til lands for så å drage om morgonen. Etter kvart som båtar med dekk kom i bruk, tok dei også til å bruke drivgarn utaskjers. Og til større og betre båtane vart, til lenger ute kunne dei drive.

Ein ny reiskap som kom i bruk til sildefiske omkring hundreårsskiftet var snurpenota. Dei første som tok denne i bruk i Haram og truleg på Sunnmøre i det heile, var Gunnar K. Longva, Karl O. Rogne og Kristen Helle. Dei gjekk saman og kosta ei snurpenot med notbåtar og stengenot i 1910.

Storegga
Som nemnt andre stader, har Tomas Longva fått æra av å ha oppdaga dei rike forekomstane av fisk ute på eggakanten. I dei nærare fire hundreåra etterpå har Storegga vore ei kjelde til matauk og inntekt og «sikringskost» når andre fiske slo feil. Det var først og fremst kveite, longe og brosme som vart fiska der. Vegna dei brukte var i lange tider handsnøre; seinare kom lina i bruk.

I tidlegare tider var det berre om sommaren og i godt ver eggafisket kunne drivast. Fiskeplassane var langt til havs, og fram til rundt 1900 hadde dei berre opne båtar. Etter kvart fekk dei ulike plassane på Egga namn og méd; til dømes Sørmannsneset, som var mykje brukt, hadde médet Hildrehesten attåt Mannen (høgste fjellet på Haramsøya), om lag 40 kvartmil av. Så langt ute i havet var det imidlertid berre så vidt ein kunne sjå land.

Kostnad med fisket
Overskot frå sildefiske, torskefiske og anna fiske la grunnlaget for utvikling av båtar, vegn og utstyr som i sin tur skapte ny utvikling, betre tider og smått om senn også velstand på øyane.

Men det kosta våre forfedrar dyrt. Ein ting er at somme «bleiv» på havet. Fiske i opne båtar med berre handemakt var steinhardt arbeid, ikkje minst storeggfisket. Egga låg langt ute i havet – seks til åtte timars segling med god bør, eller ti-tolv timar ved årane om det var lite vind. Frå båtstøa var det rundt 37-38 nautiske mil (70 km). Å hale opp lange og kveite på 120 famners djup (ca. 220 m) med muskelkraft var tungt nok. Å skulle ro innatt med fullasta båt etter 2 – 4 døgn med hardt arbeid under open himmel så å seie utan søvn, var ei fysisk og psykisk kraftprøve.

Inkje var meir velkome då enn ei vindgræle som kunne fylle segla. Som Olav Fjørtoft skriv (ca. 1950): «Notida kan vanskeleg tenkje seg for ein sum av fysisk kraft, seig vilje og resignert tolmod som låg attom dette.» Like fullt kunne dei gjere opptil ti eggaturar på ein fineverssommar.

Ole Barman frå Ål i Hallingdal var prest i Haram frå 1860 til 1889. Han skreiv om slitet i vintertorskefisket mellom anna:

«Haardt er det å komme sent hjem om Natten, og saa op og ud igjen i Otta før Dagen. Saaledes kan de gå i 1 uge, ja 2 uger. Haardt er det for Manden og ikke meget bedre for Kvinden. Hun maa staa i store Dynger Torsk, som ofte er stivfrossen, gjøre den op, rense og salte den. Ja, Kvinden er ligesaa ilde faren som Manden om ikke verre.»

Den gode Barman, som her på øya kanskje er best kjend for disputten med Olaus Fjørtoft på kyrkjetrappa ein søndag i 1872, hadde omsut og attelet for sine «sognebørn», som for størstedelen var fiskarbonden og huslyden hans. Særleg var han oppteken av å redusere talet på fiskarar som kom vekk på sjøen. Ei av rådgjerdene han nemnde, var å utstyre mannskapet med flytebelte så dei kunne halde seg flytande ei stund om båten forliste. Eit anna tiltak var å setje opp lykter på høvelege stader så båtane kunne finne vegen inn gjennom fallgarden i mørker og uver. Desse og andre tiltak for å betre levekåra til øyfolket, tok Barman opp både med folket sjølv og kollegaer, forutan å skrive og argumentere for saka i bladet «Almuevennen».

Tidbolken frå 1900 til 1920 var det jamt gode tider i fiskeria. Ikkje minst under første verdskrigen (1914 – 1918) var det god lønsemd, sjølv om det var restriksjonar og høge prisar på olje og andre varer som fiskarane trong. For dei krigførande partane var fisken, og særleg silda, svært verdfull. England avtalte med norske styresmakter å kjøpe all norsk sild til faste prisar for å hindre Tyskland i å få kjøpe.

Denne lange perioden med gode inntekter gav grunnlag ikkje berre for vidare utvikling av båtar og utstyr for fiskeria, men også for verksemder på land som laga motorar og reiskap og gjorde reparasjonar og vedlikehald for fiskeflåten. Også bedrifter som tok imot og foredla fisk oppstod, og mange skaffa seg nye båtar under krigen og fram til 1920. Det var relativt lett å få banklån denne perioden, likeins kommunal garanti for låna, eller «lånetrygd», som det heitte.

Men frå 1920 svinga konjunkturane bratt nedover. Frå krigens slutt i 1918 fram til 1920 heldt den norske staten fram med oppkjøp av sild til faste, høge prisar som England hadde gjort under krigen. Men så var det stopp; prisen på sild og annan fisk fall kraftig og mange fekk økonomiske vanskar.

Det vart ein reaksjon på den kunstige økonomien som krigen hadde skapt. Dei gode tidene hadde ført til mange etableringar av fiskemottak, og særleg var det mange som slo seg på salting av sild. Når dette fall saman med fleire gode sildeår i fisket, resulterte det i store lager av sildetynner. Store mengder vart liggande og surne og rotne, og etter at staten slutta å kjøpe, fall marknaden saman. Det vart ein god del konkursar, og banken overtok mange båtar, og også kommunen, som hadde garantert for lån.

Saltelag
I dei gode tidene gjekk båteigarane og fiskarane fleire stader saman om å skipe «saltelag», også her på Flemsøy/Skuløy. Fire båtlag frå Longva og to frå Flem gjekk gjekk saman om eit slikt saltelag. Omtrent all silda desse båtane førde til lands vart salta, i alt 1.640 tynner eksportpakka sild.

Til å kjøpe inn tynner, salt og naudsynt utstyr, samt leige av sjøhus til salteplassar, tok dei opp lån. Alle stod solidarisk ansvarlege. Men dei fekk ikkje selje noko før ut på året etter. Noko vart selt til Polen og eit mindre parti til Sveits mot sigarettar som betaling. Men for sigarettane var det så høg toll at laget ikkje makta å løyse dei inn.

Resten av silda fekk dei selt til Russland, men til ein pris som knapt dekte det tynner og salt kosta. Heile tapet for saltelaget kom opp i 75.000 kroner – ein ikkje ubetydeleg sum på 1920-talet.

Krigen hadde øydelagt økonomien i mange europeiske land, og etter revolusjonen i 1917 vart også handel med Russland vanskelegare. Når så krona attpåtil var sterk i forhold til andre valutaer, vart det svært vanskeleg å få avsetnad på sild og fisk. Det var fisk å få i havet, men prisane var så lave at lønsemda vart skral same kor mykje dei fiska.

Dei dårlege tidene i fiskeria varte ved heile 20-åra, og «dei harde tredveåra» vart endå trongare både for fiskarar og dei fleste andre.

(Denne artikkelen er ikkje ferdig – skal gå fram til vår tid. Kommentarar og synspunkt er velkomne.)


Kommentarer

Fisket — Ingen kommentarer

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *