Frå «tidenes morgen» har fiske vore ein viktig næringsveg her på øya som langs kysten elles. Alle gardar hadde ein eller fleire båtar – mindre til fiske i nærområdet og større til havfiske. To eller fleire bønder gjekk gjerne saman om ein storbåt. Langs strendene frå Flem til Nogva låg det ei mengd fiskebåtar i ulike storleikar heilt fram til ut i 1960-åra.

Den vanlege storbåten til fiskarane på Nordøyane var åttringen fram til omkring 1880. Den vart brukt ute på havet til torskefisket og til fiske ute på Storegga om sommaren. Til fiske nærare land vart mindre båtar brukt. På åttringen måtte dei vere sju mann, medan dei mindre båtane greidde seg med færre.

Åttringen var ein fleksibel båt som like godt kunne roast som seglast. Han kunne vere opptil tolv meter lang, hadde fem årepar og til vanleg berre éi mast og eitt segl med ei kort rå (stong) i toppen som vart heist opp i masta. Båten var smidig og «levde» i sjøen, vart det sagt, og kollsigling hende svært sjeldan.

«En Fremmed», skriv Hans Strøm i sunnmørsboka si, «kan umulig forestille sig i hvor haardt Veir man kan søge Søen med en ret bemandet og udredet søndmørsk Havbaad, der uden Tvivl have et og andet Fortrin fremfor andre brugelige Baade i Norge.»

Åttringen går ut
Rundt 1870 kom ein ny storbåt på sjøen som vart kalla møringsbåt eller berre møring. Denne var breiare og høgare og stakk djupare i sjøen enn åttringen. Den kunne såleis laste meir fisk og fekk også meir fart med to mastrer og større seglføring.

Fiskarane såg fort at møringen var åttringen overlegen og meir effektiv som fiskebåt. I åra som følgde gjekk stadig fleire på våre kantar over til den nye båttypen. Den første som fekk seg møring i Haram, var Elias H. (Aakre) Rogne, i 1876. Han var frå Massgarden på Åkre, men flytta til Eliasgarden på Rogne i 1884. Knut R. Flem og Ingebrigt R. Flem skaffa seg møring i 1880 – bygd på Valkvæ på Godøya. Tomas J. Longva også fekk bygt seg ein slik båt på Valkvæ, i 1881.

Fleire følgde etter og gjekk over til den nye båten. Somme bygde også om og rigga om åttringane sine til «møringshybridar». Det gjekk gjerne ut på å setje på ein ekstra bordgang og kanskje skandekk eller vaterbord (liggande bord på innsida av ripa), ei master nummer to og seglføring à la møring. På slutten av 1890-talet var det så å seie berre møringar å sjå på Nordøyane – åttringen si tid var snart forbi.

Dekksbåtar
I 1861 kom to svenske skøyter frå fiske på Storegga inn til Ålesund og leverte fisken der. Dette var relativt store båtar med dekk og lugar. Alle såg at desse skøytene hadde fordelar framfor den opne åttringen, og tanken om dekka fiskebåtar var sådd. Å skaffe seg så dyre båtar stod ikkje i øyingane si økonomiske makt, og det var først etter at dei tok til å legge dekk i dei vanlege opne båtane at utviklinga på dette området skaut fart. Etter 1885 var det stadig fleire som skaffa seg ein «smådekkar», som dei vart kalla, ved å legge dekk på ein trerøring eller firrøring.

Båtane vart gjerne også oppripa – høgda med ein halv eller heil ekstra bordgang. Den første som la dekk i ein slik trerøring, var Elias J. Longvanes i 1889. Men desse båtane var litt for små, viste det seg, og større dekksbåtar kom til etter kvart. Fleire la dekk på møringane sine, til dømes Knut J. Rogne, Magnus J. (Fjørtoft) Rogne og Ole Elias G. Nogva i 1895, og Ole K. Flem saman med Rasmus T. Flem, og Laurits G. Uren i 1896.

Smådekkarane hadde luker i dekket og tofter i lukeromma å sitje på både når dei måtte ro i stilt ver og når dei fiska. I høveleg vind var det segla som dreiv båten fram, og då vart lukene lagde på. Dekksbåtane kom fort i vanleg bruk på Nordøyane fordi dei jamt over satsa på små, lettbygde båtar og la dekk på eksisterande båtar.

Skiftet frå opne båtar til dekksbåtar var stort sett fullført ved hundreårsskiftet. Mange hadde då skaffa seg heilt nye dekksbåtar. Med betre båtar kunne dei gå lenger ut i havet, dei tolde dårlegare vêr og kunne ligge lenger på fiskeplassen før dei måtte til lands igjen. Såleis auka gjerne både fangst og forteneste som gav grunnlag for fleire forbetringar og framsteg.

Utvikling
Utviklinga av fiskebåten heldt fram etter kvart som krava til større, sterkare og meir praktiske båtar auka og betre økonomi gav rom for ei slik utvikling. Men ein og annan åttringen var framleis å sjå. Somme brukte han i torskefisket, for som garnbåt var han laglegare. Dekksbåten var meir tungvint både under draging og setting, mellom anna fordi han ikkje var god å ro. Såleis høvde det godt at fiskeflåten tok til å få motor som framdriftsmiddel like etter hundreårsskiftet.

Med større båtar kom betre fasilitetar for folket, ikkje minst lugar og styrehus. Ved sida av rorhuset kom det egnarhus der fiskarane kunne stå «attonde» med egning av liner og anna arbeid. Småbåten vart flytta opp på galgedekk og frigjorde arbeidsplass på båtdekket.

Større båtar med dekk, motor, garnspel og anna mekanisk utstyr stilte større krav til kapital enn før. Fleire tok til å låne pengar for å finansiere båt og utstyr. Staten hadde i 1889 oppretta eit havfiskefond til å hjelpe fiskeria med kapital. Mange fiskarar herifrå lånte pengar i dette fondet til ny båt i åra mellom 1900 og 1920. Som «trygd» for lånet måtte dei ha kommunal garanti. Særleg siste tiåret av denne bolken var kommunen raus med lånegarantiar, noko som skulle vise seg å bli ei stor økonomisk tyngsle seinare.

Økonomisk nedgang
I perioden 1900 – 1920 var det jamt gode tider i fiskeria, stor optimisme og mykje investeringar i båtar og utstyr. Men frå 1920 svinga det bratt nedover; låna som var opptekne i dei gode tidene vart vanskelege å betale, og mange båtar vart henta av banken. Økonomibobla som var skapt under 1. verdskrigen (1914–18) sprakk. I 1922 kom «det store bankkrakket». Ikkje mindre enn 120 bankar gjekk over ende dei næraste åra, tre av dei i Ålesund. Haram Sparebank tapte òg mykje pengar, men greidde å ri stormen av.

På slutten av 1920-talet låg fiskerinæringa så å seie med knekt rygg, og for å hjelpe den på fote, vart det sett i verk ein del statlege støttetiltak utover 1930-talet. Mellom anna vart det løyvd pengar til gjeldssanering, og det vart gitt tilskot til bygging av nye fiskebåtar, i tillegg til lån i Fiskeribanken, som kom i drift i 1921. Alle statslån til kjøp av fiskevegn og båtar i tidsrommet 1932–35 vart strokne, og «dei utferda skuldbreva er gjorde til inkjes», fekk kommunestyret melding om.

Under krigen
Såleis tok næringa seg oppatt fram mot 2. verdskrig, og i dei fem krigsåra var det både godt fiske og gode prisar, så fiskarane tente bra med pengar. Mange båtlån vart nedbetalt denne perioden, og i siste halvdelen av krigen kom det stadig meldingar frå Fiskarbanken til kommunen om innfridde båtlån. Somme la seg også opp pengar, og dermed kunne det skje ei fornying av båtar, vegn og utstyr i åra etterpå.

Men det vart etter kvart stor mangel på alle slags varer under krigen, slik at det vart dårleg med vedlikehald, modernisering og nybygging. Til dette kom krigsskadar, rekvisisjon av båtar frå krigsmakta og båtar som vart stolne av ungdomar som ville til England.

Storbåten på Longva – fiskedampskipet Ullasund på 124 fot – var rekvirert av den tyske marinekommando heile krigen, frå juni 1940 til juni 1945. Andre båtar som vart tekne av okkupasjonsmakta, var Rapp frå Nogva og Vik frå Longva. Fiskeflåten var såleis i dårlegare stand då krigen var slutt enn før.

Oppgang og nedgang
Etter krigen kom så ein fornyingsperiode, og på fem år var flåten bygd oppatt til same storleik i tonnasje som då krigen starta, men med betre, større og meir tidsmessige båtar. I tillegg kom det fleire tekniske hjelpemiddel, meir effektiv fiskevegn og større motorar.

Etterkrigstida vart ei god tid for fiskarane, med auka velstand og bygging av stadig større båtar. Men frå slutten av 1950-talet saktna farta i utviklinga her på øya. Mange la om frå line til trål – noko som gjekk bra i fleire år, men flåten vart ikkje fornya. Det tok til å minke på både fiskebåtar og fiskarar, og i 1990 var det ikkje ein einaste havgåande fiskebåt att her på øya. Den siste var Nordøytrål, som forlét øya i 1989.

Revolusjon
Utviklinga i fiskeria frå 1960-talet og utover var som ein liten revolusjon. Det kom stadig nye og betre tekniske hjelpemiddel på alle område av sjødrifta, nye typar vegn og fiskemetodar, kraftige motorar og store båtar som kan fiske på alle hav i all slags vêr. Mellom anna mangelen på ei skikkeleg hamn gjorde at Flemsøy/Skuløy i liten grad vart med i denne utviklinga. For det nytta ikkje lenger å drage båten på land og inn i naustet etter endt fiske.

Samanliknar vi fiskebåtane i dag (2018) med dei for hundre år sidan, er det som å kome til ei heilt anna verd. Dagens fiskar har eigen lugar og tilgang til alle slags fasilitetar, og dei store havgåande båtane kan nærast liknast med eit flytande hotell. I 1918 var det ein liten lugar med fleire køyer, og ofte måtte to mann dele på éi køy. Do fanst ikkje om bord, ei heller nokon plass å vaske seg.

Storleiken på båten og alt det tekniske utstyret, ikkje minst for kommunikasjon, har gjort det «uendeleg» mykje tryggare å vere fiskar i dag enn hundre år tilbake. I tillegg er mykje av det harde fysiske slitet vekke, likeins påkjenninga av regn, vind og kulde ute på dekk, og slingringa i grapsevêr er sterkt redusert. For ikkje å seie arbeidsordninga; før var det å gå på sjøen så snart det var brukbart vêr, no har mange av dei større båtane gjerne to mannskap med fast turnus.

Kommentarar, bilete, opplysningar er velkomne.


Kommentarer

Fiskebåtar — Ingen kommentarer

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *